Vertigo Nedir? Vertigo Tedavisi ve Vestibüler Rehabilitasyon
Baş dönmesi toplumda oldukça sık karşılaşılan şikâyetlerden biridir. Ancak her baş dönmesi aynı nedenden kaynaklanmaz. Bazı kişilerde çevrenin veya kendisinin döndüğü hissi ön plandayken, bazı kişilerde sallanma, dengesizlik, sersemlik, yürürken güvensizlik veya hareket sırasında rahatsızlık hissi görülebilir.
Vertigo, genel olarak kişinin kendisinin veya çevresinin hareket ettiği ya da döndüğü yönündeki yanılsamayı ifade eder. Vertigo ve baş dönmesinin altında iç kulak kaynaklı vestibüler problemler bulunabileceği gibi, merkezi sinir sistemiyle ilişkili durumlar da söz konusu olabilir. Bu nedenle vertigo şikâyetinin yalnızca “kulaktaki kristallerden” kaynaklandığını düşünmek doğru değildir.
Özellikle tekrarlayan baş dönmesi, denge problemi veya vertigo atakları yaşayan kişilerin doğru şekilde değerlendirilmesi ve gerekli durumlarda Kulak Burun Boğaz (KBB) veya nöroloji uzmanına başvurması önemlidir.
Vertigo Neden Olur?
Denge sistemimiz oldukça karmaşık bir yapıya sahiptir. Vücudumuzun uzaydaki konumunu ve hareketini algılayabilmesi için başta iç kulak vestibüler sistemi, görme sistemi ve kas-iskelet sisteminden gelen duyusal bilgiler olmak üzere farklı kaynaklardan gelen bilgilerin beyinde birlikte işlenmesi gerekir.
İç kulakta bulunan vestibüler sistemin önemli parçalarından biri yarım daire kanallarıdır. Bu kanallar başın açısal hareketleri hakkında bilgi sağlar. Ayrıca utrikül ve sakkül adı verilen otolit organları, yerçekimi ve doğrusal hareketlerle ilgili bilgilerin algılanmasında rol oynar.
Halk arasında “kulak kristalleri” olarak bilinen otokonyalar normalde özellikle utrikül içerisindeki yapılarda bulunur. Bu kristallerin yer değiştirmesi ve yarım daire kanallarına girmesi, benign paroksismal pozisyonel vertigo (BPPV) olarak adlandırılan tabloya yol açabilir.
BPPV’de özellikle yatakta dönme, başı yukarı kaldırma, eğilme veya yatma gibi belirli baş hareketleriyle kısa süreli ancak oldukça şiddetli dönme hissi ortaya çıkabilir.
Vertigo Belirtileri Nelerdir?
Vertigo belirtileri kişiden kişiye değişebilir. En sık karşılaşılan şikâyetler arasında:
- Çevrenin dönüyor gibi hissedilmesi,
- Kişinin kendisinin dönüyor veya hareket ediyor gibi hissetmesi,
- Ani baş dönmesi atakları,
- Yatakta dönerken başlayan baş dönmesi,
- Dengesizlik ve yürürken güvensizlik,
- Sallanma veya teknede yürüyormuş hissi,
- Baş hareketleriyle şikâyetlerin artması,
- Görsel hareketlerden rahatsız olma,
- Bulantı ve bazen kusma,
- Baş hareketleri sırasında görmenin sabit tutulmasında zorlanma
bulunabilir.
Burada önemli olan nokta, baş dönmesinin şekli ve ne zaman ortaya çıktığının tanısal açıdan çok değerli olmasıdır.
Örneğin yalnızca yatakta dönerken birkaç saniye süren şiddetli dönme hissi ile gün boyunca devam eden sallanma hissi aynı mekanizmayı göstermeyebilir.
Vertigoda İlk Olarak Hangi Doktora Gidilmeli?
Vertigo şikâyeti yaşayan kişilerde öncelikle kapsamlı bir tıbbi değerlendirme yapılmalıdır. Özellikle yeni başlayan, tekrarlayan veya şiddetli vertigo ataklarında Kulak Burun Boğaz uzmanı tarafından vestibüler sistem açısından değerlendirme yapılması önemli olabilir.
KBB hekimi gerekli gördüğünde işitme ve vestibüler sistemle ilgili testler isteyebilir. Bulgulara göre nöroloji başta olmak üzere farklı uzmanlık alanlarına yönlendirme yapılabilir.
Ancak vertigoya eşlik eden ani konuşma bozukluğu, yüz-kol-bacakta güçsüzlük veya uyuşma, çift görme, ciddi yürüme bozukluğu, bilinç değişikliği, yeni ve çok şiddetli baş ağrısı gibi nörolojik belirtiler varsa acil tıbbi değerlendirme gerekir.
Bu nedenle “her vertigo kulak kristallerinden kaynaklanır” şeklindeki yaklaşım doğru değildir.
Vertigo Tedavisi Nasıl Yapılır?
Vertigo tedavisi, vertigonun nedenine göre değişir.
Örneğin BPPV tanısı konulan kişilerde uygun pozisyonel testlerle etkilenen kanal belirlenebilir ve sonrasında kanalit repozisyon manevraları uygulanabilir. Bu manevraların amacı yer değiştirmiş otokonyaların uygun anatomik bölgeye geri dönmesini sağlamaktır.
Bunun yanında vestibüler nörit, labirentit, vestibüler hipofonksiyon, vestibüler migren veya diğer vestibüler bozukluklarda tedavi yaklaşımı farklı olabilir.
Bu nedenle vertigo tedavisinde ilk hedef yalnızca baş dönmesini bastırmak değil, baş dönmesinin nedenini doğru şekilde belirlemektir.
KBB Tedavisinden Sonra Baş Dönmesi Devam Edebilir mi?
Bu soru vertigo rehabilitasyonunda en sık karşılaşılan konulardan biridir.
Bazı kişilerde akut vertigo atağı veya iç kulakla ilişkili problem kontrol altına alındıktan sonra bile uzun süre sallanma, dengesizlik, hareketle rahatsız olma veya görsel ortamlarda sersemlik devam edebilir.
Bu durum her zaman devam eden bir “kristal problemi” anlamına gelmez.
Denge sistemimiz iç kulak, gözler ve vücuttan gelen duyusal bilgileri birlikte kullanır. Yaşanan vestibüler problem sonrasında beynin bu bilgileri yeniden düzenlemesi ve vestibüler sistemi kompanse etmesi zaman alabilir.
İşte bu noktada vestibüler rehabilitasyon önemli bir tedavi yaklaşımı haline gelir.
Vestibüler Rehabilitasyon Nedir?
Vestibüler rehabilitasyon, vestibüler sistem kaynaklı denge ve hareket problemlerinin azaltılması ve kişinin günlük yaşam fonksiyonlarının geliştirilmesi amacıyla uygulanan, kişiye özel bir fizyoterapi programıdır.
Bilimsel kılavuzlar özellikle periferik vestibüler hipofonksiyon bulunan kişilerde vestibüler rehabilitasyonun baş dönmesi ve dengesizlik şikâyetlerini azaltabildiğini, bakış stabilitesini ve postüral kontrolü geliştirebildiğini göstermektedir. (PubMed)
Vestibüler rehabilitasyonda kişiye göre:
- Bakış stabilizasyon egzersizleri,
- Baş-göz koordinasyonu çalışmaları,
- Statik ve dinamik denge egzersizleri,
- Yürüme ve hareket sırasında denge çalışmaları,
- Vestibüler adaptasyon ve habituasyon egzersizleri,
- Görsel hareketlere yönelik çalışmalar,
- Baş ve gövde hareketlerinin kontrollü şekilde yeniden öğretilmesi
uygulanabilir.
Burada önemli olan, herkese aynı egzersiz programını vermek değildir. Vestibüler rehabilitasyon kişinin tanısına, semptomlarına, denge kapasitesine ve fiziksel değerlendirme sonuçlarına göre planlanmalıdır.
Vertigo Sonrası Sallanma Hissi Neden Olur?
“Vertigom geçti ama hâlâ sallanıyorum” veya “Sanki teknedeymişim gibi hissediyorum” şikâyetleri özellikle uzun süren baş dönmesi yaşayan kişilerde görülebilir.
Bu belirtilerin önemli nedenlerinden biri Persistent Postural-Perceptual Dizziness (PPPD), Türkçe karşılığıyla Persistan Postüral-Perseptüel Baş Dönmesi olabilir.
PPPD’de kişi çoğu gün devam eden baş dönmesi, dengesizlik veya dönme olmayan hareket hissi yaşayabilir. Şikâyetler özellikle ayakta durma, hareket etme ve karmaşık veya hareketli görsel uyaranlarla artabilir. Bárány Society’nin tanı kriterlerine göre belirtilerin en az üç ay boyunca çoğu gün bulunması gerekir. (PubMed)
Örneğin kalabalık bir alışveriş merkezinde yürümek, market raflarına bakmak, ekrandaki hızlı görüntüler, yürüyen merdivenler veya yoğun görsel ortamlar bazı kişilerde baş dönmesi ve sallanma hissini artırabilir.
Bu nedenle vertigo sonrası devam eden şikâyetlerde yalnızca iç kulağa odaklanmak yeterli olmayabilir. Vestibüler sistem ile görsel sistem ve postüral kontrol arasındaki ilişkinin de değerlendirilmesi gerekebilir.
Fizyoterapinin Vertigo Tedavisindeki Önemi
Fizyoterapistin vertigo tedavisindeki rolü, yalnızca egzersiz yaptırmaktan ibaret değildir.
Öncelikle kişinin baş dönmesi ve denge şikâyetlerinin hangi hareketlerle ortaya çıktığı, baş-göz koordinasyonu, denge performansı, yürüme, baş hareketleri ve gerektiğinde boyun bölgesinin fonksiyonları değerlendirilir.
Daha sonra kişinin ihtiyaçlarına uygun vestibüler rehabilitasyon programı oluşturulur.
Özellikle vestibüler hipofonksiyon sonrasında yapılan rehabilitasyonun etkinliği konusunda güçlü kanıtlar bulunmaktadır. Güncel klinik uygulama kılavuzları, uygun hastalarda gözetimli vestibüler rehabilitasyonun yanı sıra kişiye özel ev egzersizlerinin kullanılmasını desteklemektedir. (PubMed)
Bu nedenle KBB hekiminin değerlendirmesi ve gerekli tıbbi tedavisinin ardından, devam eden denge ve hareket problemleri için vestibüler rehabilitasyon konusunda deneyimli bir fizyoterapistle çalışmak önemli olabilir.
Eskişehir’de Vertigo Rehabilitasyonu
Eskişehir vertigo tedavisi ve vestibüler rehabilitasyon arayışında olan kişilerin öncelikle vertigonun altında yatan nedenin belirlenmesine dikkat etmesi gerekir.
Her baş dönmesi aynı değildir. Bazı kişilerde BPPV gibi pozisyonel vertigolar ön plandayken, bazı kişilerde vestibüler hipofonksiyon, vestibüler migren, PPPD veya farklı nörolojik ve vestibüler problemler söz konusu olabilir.
Bu nedenle Eskişehir’de vertigo rehabilitasyonu planlanırken KBB veya nöroloji değerlendirmesi, mevcut tanı ve kişinin fiziksel bulguları birlikte değerlendirilmelidir.
Kliniğimizde vestibüler rehabilitasyon sürecinde kişinin denge sistemi, baş-göz koordinasyonu, hareket toleransı, postüral kontrolü ve boyun bölgesi gibi vestibüler sistemle ilişkili olabilecek fiziksel faktörler değerlendirilerek kişiye özel bir program oluşturulmaktadır.
Kliniğimizde uygulanan bazı tamamlayıcı yaklaşımlar da kişinin değerlendirme sonuçlarına göre rehabilitasyon programına yardımcı bir unsur olarak ele alınabilmektedir. Bununla birlikte vestibüler rehabilitasyonun temelini oluşturan egzersiz, denge, bakış stabilizasyonu ve hareket temelli uygulamalar bilimsel kanıtların merkezinde yer almaktadır.
Vertigo İçin Ne Zaman Fizyoterapiste Başvurulmalı?
KBB veya nöroloji değerlendirmesi sonrasında;
- Baş dönmesi azaldığı halde sallanma devam ediyorsa,
- Yürürken dengesizlik hissediyorsanız,
- Baş hareketleriyle sersemlik oluşuyorsa,
- Kalabalık veya karmaşık ortamlarda baş dönmeniz artıyorsa,
- Görsel hareketlerden rahatsız oluyorsanız,
- Vertigo sonrasında günlük yaşam aktivitelerine dönmekte zorlanıyorsanız,
- Baş-göz koordinasyonunda veya denge kontrolünde problem hissediyorsanız
vestibüler rehabilitasyon açısından değerlendirme yapılması faydalı olabilir.
Sık Sorulan Sorular
Vertigo tamamen geçer mi?
Vertigonun seyri altta yatan nedene göre değişir. BPPV gibi bazı durumlar uygun manevralarla hızlı şekilde kontrol altına alınabilirken, vestibüler hipofonksiyon veya PPPD gibi durumlarda daha uzun süreli rehabilitasyon gerekebilir.
Vertigo tedavisinde fizyoterapi işe yarar mı?
Uygun hastalarda vestibüler rehabilitasyonun baş dönmesi, dengesizlik, bakış stabilitesi ve fonksiyonel kapasite üzerinde faydalı olduğuna dair güçlü bilimsel kanıt bulunmaktadır. (PubMed)
Vertigo geçtikten sonra neden sallanıyorum?
Akut vertigo atağı sona ermesine rağmen denge sisteminin yeniden uyum sağlaması zaman alabilir. Ayrıca PPPD gibi kronik vestibüler tablolar da uzun süreli sallanma ve dengesizlik hissine neden olabilir. (PubMed)
Kulak kristalleri tekrarlar mı?
BPPV tekrarlayabilir. Tekrarlayan pozisyonel vertigo ataklarında doğru kanalın ve mekanizmanın belirlenmesi önemlidir.
Vertigo için hangi doktora gidilir?
Başlangıç değerlendirmesinde KBB hekimi sıklıkla uygun bir başvuru noktasıdır. Bulgulara göre nöroloji veya farklı uzmanlık alanlarının değerlendirmesi gerekebilir.
Vertigo için fizyoterapi ne kadar sürer?
Süre kişiden kişiye değişir. Tanı, vestibüler kaybın derecesi, semptomların süresi, denge problemi ve kişinin egzersizlere verdiği yanıt tedavi süresini etkiler. Bu nedenle standart olarak herkese aynı sayıda seans verilmesi doğru değildir.
Sonuç
Vertigo yalnızca “kulak kristallerinin yer değiştirmesi” olarak değerlendirilmemesi gereken, farklı nedenleri ve farklı tedavi yaklaşımları bulunan bir denge problemidir.
Doğru tedavi için öncelikle vertigonun nedeni belirlenmeli, gerekli tıbbi değerlendirme yapılmalı ve sonrasında kişinin devam eden şikâyetlerine göre rehabilitasyon planlanmalıdır.
Özellikle vertigo atağı sonrasında devam eden sallanma, dengesizlik, hareketle baş dönmesi veya görsel ortamlarda rahatsızlık yaşayan kişilerde vestibüler rehabilitasyon, tedavi sürecinin önemli bir parçası olabilir.
Eskişehir’de vertigo rehabilitasyonu ve vestibüler rehabilitasyon konusunda değerlendirme almak isteyen kişiler için temel yaklaşımımız, vertigoyu tek bir nedene indirgemeden; vestibüler sistem, görsel sistem, denge ve kas-iskelet sistemi arasındaki ilişkiyi birlikte değerlendiren kişiye özel bir fizyoterapi programı oluşturmaktır.
Kaynakça
- Hall CD, Herdman SJ, Whitney SL, et al. Vestibular Rehabilitation for Peripheral Vestibular Hypofunction: An Updated Clinical Practice Guideline From the Academy of Neurologic Physical Therapy of the American Physical Therapy Association. Journal of Neurologic Physical Therapy. 2022;46(2):118–177. (PubMed)
- Staab JP, Eckhardt-Henn A, Horii A, et al. Diagnostic criteria for persistent postural-perceptual dizziness (PPPD): Consensus document of the Committee for the Classification of Vestibular Disorders of the Bárány Society. Journal of Vestibular Research. 2017;27(4):191–208. (PubMed)
- Hall CD, Herdman SJ, Whitney SL, et al. Vestibular Rehabilitation for Peripheral Vestibular Hypofunction: An Evidence-Based Clinical Practice Guideline. Journal of Neurologic Physical Therapy. 2016;40(2):124–155. (PubMed)
- Popkirov S, Staab JP, Stone J. Persistent postural-perceptual dizziness (PPPD): a common, characteristic and treatable cause of chronic dizziness. Practical Neurology. 2018;18(1):5–13. (PubMed)
- Trinidade A, Goebel JA. Persistent Postural-Perceptual Dizziness—A Systematic Review of the Literature for the Balance Specialist. Otology & Neurotology. 2018. (PubMed)