Baş dönmesi yalnızca iç kulakla mı ilgilidir?
Başınız dönüyor, yürürken kendinizi dengesiz hissediyor veya kalabalık bir ortama girdiğinizde çevrenin hareket ettiği izlenimine kapılıyor olabilirsiniz. Üstelik yapılan bazı tetkiklerde belirgin bir sorun bulunmamış olmasına rağmen şikâyetleriniz devam ediyor olabilir.
Bu durum, kronik baş dönmesi yaşayan birçok kişinin yanıt aradığı önemli bir soruyu gündeme getirir: Denge sisteminde belirgin bir hasar bulunmadığında baş dönmesi neden devam edebilir?
Bu soruyu anlamak için yalnızca iç kulağa değil, beynin farklı duyusal bilgileri nasıl işlediğine de bakmak gerekir. Görsel sistem, vestibüler sistem, kas ve eklemlerden gelen proprioseptif bilgiler ve bedenin iç durumunu algılamamızı sağlayan interoseptif süreçler, kişinin denge ve mekân algısının oluşmasına birlikte katkıda bulunur.
Bu çerçevede anterior insula adı verilen beyin bölgesi, özellikle beden farkındalığı ve duyusal bilgilerin bütünleştirilmesi açısından dikkat çekmektedir.
İnterosepsiyon nedir? Bedenimizin içinden gelen sinyalleri nasıl algılarız?
İnterosepsiyon, bedenin iç fizyolojik durumundan kaynaklanan sinyallerin algılanması ve işlenmesiyle ilişkili duyusal süreçleri ifade eder. Kalp atışlarını, solunumumuzu, mide doluluğunu veya bedensel durumumuzdaki değişimleri fark etmemiz bu geniş sistemin farklı bileşenleriyle ilişkilidir.
Ancak interosepsiyon yalnızca bir organın çalışmasını hissetmekten ibaret değildir. Beyin, bedenden gelen sinyalleri mevcut duyusal bilgiler, önceki deneyimler ve içinde bulunulan koşullarla birlikte değerlendirir.
Örneğin kalp atışının hızlandığını fark etmek ile bu değişimi tehdit edici bir durum olarak yorumlamak aynı şey değildir. Bedensel sinyal, bu sinyalin farkındalığı ve ona verilen anlam birbirleriyle ilişkili olsa da farklı süreçlerdir.
Bu ayrım, kronik baş dönmesini anlamak açısından önemlidir. Çünkü kişinin yaşadığı dengesizlik hissi yalnızca bir duyusal sinyalin varlığıyla değil, beynin bu sinyali diğer bilgilerle nasıl bütünleştirdiğiyle de ilişkili olabilir.
Anterior insula nedir ve ne işe yarar?
Anterior insula, beynin derinlerinde bulunan insular korteksin ön bölümüdür. Bedenin iç durumuna ilişkin farkındalık, duygusal önem taşıyan uyaranların değerlendirilmesi ve diğer beyin ağlarıyla bilgi alışverişi gibi süreçlerde rol oynar.
İnsula tek başına çalışan bir merkez değildir. Özellikle anterior singulat korteks ve diğer kortikal ağlarla birlikte, kişinin bedeninde ve çevresinde olup bitenleri anlamlandırmasına katkıda bulunur.
Vestibüler sistem de beynin bu geniş ağlarıyla etkileşim hâlindedir. İç kulaktan gelen hareket ve baş pozisyonu bilgileri; görsel sistemden, kaslardan ve eklemlerden gelen sinyallerle birlikte işlenir.
Dolayısıyla denge, yalnızca iç kulaktan gelen verilerin mekanik biçimde okunması değildir. Beynin bu bilgileri bir araya getirerek kişinin uzaydaki konumu ve hareketi hakkında oluşturduğu bütünleşik algının da bir parçasıdır.
Kronik baş dönmesi ve anterior insula: Bilimsel araştırmalar ne gösteriyor?
2015 yılında Indovina ve arkadaşları tarafından yayımlanan Role of the Insula and Vestibular System in Patients with Chronic Subjective Dizziness: An fMRI Study Using Sound-Evoked Vestibular Stimulation başlıklı araştırma, bu ilişkiyi inceleyen dikkat çekici çalışmalardan biridir.
Araştırmada kronik öznel baş dönmesi yaşayan 18 kişi ile 18 sağlıklı kontrol karşılaştırılmıştır. Araştırmacılar, sesle oluşturulan vestibüler uyarım sırasında katılımcıların beyin yanıtlarını fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) kullanarak değerlendirmiştir.
Bulgular, hasta grubunda vestibüler işlemlemeyle ilişkili bazı bölgelerde, anterior insula dâhil, daha düşük aktivasyon ve belirli beyin bölgeleri arasında farklı işlevsel bağlantısallık örüntüleri bulunduğunu göstermiştir. Anterior insula ile orta oksipital korteks arasındaki bağlantısallık farklılıkları da görsel bilgilere daha fazla dayanma eğilimiyle ilişkili olabilecek bulgular arasında değerlendirilmiştir.
Bu sonuçlar, kronik baş dönmesinin yalnızca periferik vestibüler sistemdeki bir problemle açıklanamayabileceğini düşündürmektedir. Beynin vestibüler, görsel ve diğer duyusal bilgileri işleme biçimindeki farklılıklar da belirtilerin sürmesiyle ilişkili olabilir.
Bununla birlikte önemli bir bilimsel sınır vardır: Bu araştırma, günümüzde PPPD olarak adlandırılan klinik tablonun anlaşılmasına katkıda bulunan bir çalışmadır; tek başına anterior insulanın PPPD’ye neden olduğunu kanıtlamaz. Ayrıca 2015 yılında kullanılan kronik öznel baş dönmesi kavramı, günümüzdeki PPPD tanımıyla tamamen özdeş değildir.
PPPD hastalarında kalabalık ortamlar neden baş dönmesini artırabilir?
Persistan postüral-algısal baş dönmesi (PPPD), baş dönmesi, dengesizlik veya dönme hissinden farklı hareket algılarının çoğu gün, en az üç ay boyunca devam edebildiği kronik bir fonksiyonel vestibüler bozukluktur.
Belirtiler özellikle ayakta dururken, yürürken, hareket ederken veya hareketli ve karmaşık görsel uyaranlara maruz kalındığında artabilir. Örneğin alışveriş merkezleri, yoğun trafik, kalabalık caddeler ve bilgisayar ekranına uzun süre bakmak bazı kişiler için zorlayıcı olabilir.
Bu durumun olası açıklamalarından biri, kişinin dengeyi sağlamak için görsel bilgilere daha fazla dayanması ve postüral kontrol stratejilerinin değişmesidir. Görsel çevredeki yoğun hareketlilik, beynin mekânsal yönelimini oluşturmak için kullandığı bilgilerin işlenmesini zorlaştırabilir.
Burada interosepsiyon ve anterior insula, bedenin durumuna ilişkin farkındalık ve duyusal bilgilerin bütünleştirilmesi açısından araştırılmaya değer bir çerçeve sunar. Ancak PPPD’de bu bölgenin bütün hastalarda aynı şekilde çalıştığı veya belirtilerin doğrudan buradan kaynaklandığı söylenemez.
PPPD’nin mekanizmaları çok bileşenlidir. Duyusal işlemleme, postüral kontrol, hareketle ilişkili beklentiler ve tehdit değerlendirmesi gibi süreçlerin etkileşimi üzerinde durulmaktadır.
PPPD değerlendirmesinde bu bilgiler neden önemlidir?
Kronik baş dönmesini değerlendirirken yalnızca kişinin baş dönmesi yaşayıp yaşamadığına odaklanmak yeterli değildir. Belirtilerin ne zaman başladığı, hangi koşullarda arttığı, hareket ve görsel uyaranlarla nasıl değiştiği ve günlük yaşamı nasıl etkilediği de değerlendirilmelidir.
Bu yaklaşımda vestibüler fonksiyonların yanı sıra görsel hareket toleransı, postüral kontrol, hareket stratejileri ve proprioseptif girdilerin kullanımı da klinik açıdan anlamlı olabilir.
Vestibüler rehabilitasyon, uygun hastalarda kişinin hareket ve görsel uyaranlara toleransını geliştirmeyi, denge becerilerini desteklemeyi ve günlük yaşama katılımını artırmayı amaçlayabilir. Tedavi planı, PPPD’nin eşlik edebileceği vestibüler migren veya periferik vestibüler bozukluklar gibi durumlar da dikkate alınarak kişiye özel oluşturulmalıdır.
Belirtilerin gerçek olmadığı veya yalnızca psikolojik nedenlerden kaynaklandığı düşünülmemelidir. PPPD, tanımlanmış klinik ölçütleri bulunan fonksiyonel bir vestibüler bozukluktur ve başka hastalıklarla birlikte görülebilir.
Sonuç: Dengeyi anlamak için beynin bütününe bakmak
Kronik baş dönmesi, bedenin ve çevrenin algılanmasında rol oynayan çok sayıda sistemin etkileşimiyle ilişkili olabilir. İnterosepsiyon ve anterior insula, bu karmaşık sürecin anlaşılmasına katkıda bulunan araştırma alanlarından ikisidir.
Mevcut bilimsel bulgular, bazı kronik baş dönmesi tablolarında vestibüler işlemleme ve beyin ağlarının bağlantısallığının farklılaşabileceğini düşündürmektedir. Ancak bu bulguların klinik değerlendirmeyle birlikte ele alınması ve tek bir beyin bölgesine indirgenmemesi gerekir.
Çünkü denge, yalnızca iç kulağın algıladığı hareket değil; beynin bedenimizden ve çevremizden gelen bilgileri bir araya getirerek oluşturduğu bir deneyimdir.
Bu nedenle PPPD’yi anlamak, yalnızca baş dönmesinin nereden kaynaklandığını araştırmayı değil, beynin duyusal bilgileri nasıl işlediğini ve kişinin hareketle nasıl bir ilişki kurduğunu da değerlendirmeyi gerektirir.
Kaynakça
- Indovina I, et al. (2015). Role of the Insula and Vestibular System in Patients with Chronic Subjective Dizziness: An fMRI Study Using Sound-Evoked Vestibular Stimulation. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 9:334. https://doi.org/10.3389/fnbeh.2015.00334
- Staab JP, et al. (2017). Diagnostic criteria for persistent postural-perceptual dizziness (PPPD): Consensus document of the committee for the Classification of Vestibular Disorders of the Bárány Society. Journal of Vestibular Research, 27(4), 191–208. https://doi.org/10.3233/VES-170622