Eskişehir’de Baş Dönmesi ve Vertigo: BPPV (Kristal Oynaması) Nedir?

Baş dönmesi, günlük yaşamda oldukça sık karşılaşılan bir şikâyettir. Ancak “baş dönmesi” tek başına bir hastalık değildir; farklı mekanizmaların ve birçok farklı sağlık probleminin belirtisi olabilir. Özellikle kişinin çevresinin döndüğünü hissettiği vertigo, baş dönmesinin önemli nedenlerinden biridir.

Eskişehir’de baş dönmesi veya vertigo şikâyetiyle başvuran kişilerde değerlendirilmesi gereken en yaygın nedenlerden biri ise Benign Paroksismal Pozisyonel Vertigo (BPPV), halk arasında bilinen adıyla “kristal oynaması”dır.

BPPV, özellikle belirli baş hareketleriyle ortaya çıkan kısa süreli dönme ataklarıyla karakterizedir. Amerikan Kulak Burun Boğaz ve Baş Boyun Cerrahisi Akademisi’nin klinik uygulama kılavuzu da BPPV’de doğru tanının konulmasını ve uygun yeniden konumlandırma manevralarının kullanılmasını temel yaklaşımlar arasında göstermektedir. [1,2] (Kulak Burun Boğaz Akademisi)

BPPV yani kristal oynaması nedir?

İç kulağımızda vücudun hareketini ve başın uzaydaki konumunu algılamamıza yardımcı olan vestibüler sistem bulunur. Bu sistem içerisinde yer alan otolit organlarında küçük kalsiyum karbonat kristalleri, yani otokonyalar bulunur.

Normal şartlarda bu kristaller belirli bölgelerde bulunarak hareket ve yerçekimi ile ilgili bilgilerin algılanmasına katkı sağlar. Ancak kristallerin yerlerinden ayrılarak yarım daire kanallarına girmesi durumunda baş hareketleri sırasında vestibüler sistemden beyne yanlış veya uyumsuz hareket sinyalleri gönderilebilir.

Bunun sonucunda kişi özellikle başının pozisyonunu değiştirdiğinde kısa süreli fakat oldukça belirgin bir dönme hissi yaşayabilir.

BPPV belirtileri nelerdir?

BPPV’nin en karakteristik özelliği, baş pozisyonuyla tetiklenen kısa süreli vertigo ataklarıdır.

Örneğin:

• Yatakta sağa veya sola dönerken,
• Yatarken veya yataktan kalkarken,
• Eğilip doğrulurken,
• Yukarı doğru bakarken,
• Başınızı belirli bir yöne çevirdiğinizde

birkaç saniye süren yoğun bir dönme hissi ortaya çıkabilir.

Bazı kişilerde dönme hissine bulantı veya kusma eşlik edebilir. Atak sona erdikten sonra ise bir süre sersemlik veya dengesizlik hissi devam edebilir.

Bununla birlikte her baş dönmesini BPPV olarak değerlendirmek doğru değildir. Baş dönmesinin süresi, tetikleyicileri, eşlik eden işitme belirtileri, nörolojik bulgular ve kişinin genel sağlık durumu tanısal değerlendirmede önemlidir.

“Kristallerim oynadı” demek tanı koymak için yeterli değildir

Günlük konuşmada “kristallerim oynadı” ifadesini sıkça duyuyoruz. Ancak BPPV tanısı yalnızca kişinin şikâyetini tarif etmesiyle konulmaz.

Klinik değerlendirmede hastanın öyküsü alınır ve uygun pozisyonel testler uygulanır. Özellikle posterior kanal BPPV’sinin değerlendirilmesinde Dix-Hallpike testi önemli testlerden biridir. Yatay kanal tutulumu düşünüldüğünde ise farklı pozisyonel testlerden yararlanılabilir. [1,2]

Buradaki amaç yalnızca “baş dönmesi var mı?” sorusuna cevap vermek değil; hangi kanalın ve hangi mekanizmanın etkilendiğini belirlemektir.

Bu ayrım tedavi yaklaşımının doğru seçilmesi açısından önemlidir.

BPPV nasıl tedavi edilir?

BPPV saptandığında tedavinin temelini genellikle kanalit yeniden konumlandırma manevraları oluşturur.

En bilinen yöntemlerden biri posterior kanal BPPV’sinde kullanılan Epley manevrasıdır. Ancak her hastada aynı manevranın uygulanması doğru değildir. Etkilenen kanal ve BPPV’nin tipi belirlendikten sonra uygun manevra seçilmelidir.

Güncel klinik kılavuzlar, doğru tanı konulduğunda uygun yeniden konumlandırma manevralarının kullanılmasını önermektedir. Gereksiz görüntüleme ve yalnızca semptom baskılamaya yönelik ilaç kullanımının ise uygun hastalarda azaltılması gerektiğine dikkat çekilmektedir. [1,2] (Kulak Burun Boğaz Akademisi)

Bu nedenle Eskişehir’de vertigo veya baş dönmesi tedavisi araştıran kişilerin öncelikle şikâyetlerinin nedeninin doğru şekilde belirlenmesine odaklanması önemlidir.

BPPV tamamen geçer mi?

BPPV çoğu hastada uygun tedaviyle başarılı şekilde yönetilebilir. Hatta bazı vakalarda kendiliğinden düzelme de görülebilir. Ancak tedavi edilmemiş BPPV kişinin günlük yaşamını, hareketlerini ve denge güvenliğini olumsuz etkileyebilir.

2024 yılında yayımlanan bir sistematik derleme, BPPV’nin yalnızca kısa süreli vertigo ataklarından ibaret olmadığını; günlük aktiviteler, psikolojik durum, sosyal yaşam ve yaşam kalitesi üzerinde de olumsuz etkiler oluşturabileceğini bildirmiştir. [3] (PubMed Central (PMC))

Daha yakın tarihli bir sistematik derleme ve meta-analizde ise BPPV’nin postüral kontrolün bazı bileşenlerini etkileyebildiği ve partikül yeniden konumlandırma manevraları sonrasında bu alanlarda iyileşme görülebildiği bildirilmiştir. [4] (PubMed Central (PMC))

Dolayısıyla “baş dönmesi birkaç saniye sürüyor, önemli değil” yaklaşımı her zaman doğru değildir.

Her baş dönmesi kristal değildir

Baş dönmesi ve vertigo çok farklı nedenlerden kaynaklanabilir.

BPPV dışında:

• Vestibüler migren,
• Menière hastalığı,
• Vestibüler nörit,
• Vestibüler hipofonksiyon,
• PPPD,
• Ortostatik hipotansiyon,
• İlaçlara veya metabolik problemlere bağlı durumlar,
• Bazı nörolojik hastalıklar

baş dönmesi şikâyetine neden olabilir.

Bu nedenle özellikle uzun süren, tekrarlayan veya alışılmış BPPV tablosundan farklı özellikler gösteren baş dönmelerinde kapsamlı değerlendirme önemlidir.

Eskişehir’de baş dönmesi ve vertigo değerlendirmesi

Eskişehir’de baş dönmesi, vertigo veya kristal oynaması şikâyeti yaşayan kişilerde öncelikle semptomların hangi mekanizmayla ilişkili olduğunun belirlenmesi gerekir.

Baş dönmenizin özellikle yatakta dönerken, yataktan kalkarken veya başınızı belirli yönlere hareket ettirdiğinizde birkaç saniye süren dönme şeklinde ortaya çıkması BPPV olasılığını düşündürebilir.

Ancak doğru tanı için kişiye özel değerlendirme yapılmalıdır.

Baş dönmesinin nedenini doğru belirlemek; gereksiz tedavilerden kaçınmak, uygun yaklaşımı seçmek ve gerektiğinde farklı tıbbi branşlara yönlendirme yapmak açısından önemlidir.

Unutmayın: Her vertigo kristal değildir ve her baş dönmesi aynı şekilde tedavi edilmez.

Kaynakça

1. Bhattacharyya N, Gubbels SP, Schwartz SR, et al. Clinical Practice Guideline: Benign Paroxysmal Positional Vertigo (Update). Otolaryngology–Head and Neck Surgery. 2017;156(3 Suppl):S1-S47. doi:10.1177/0194599816689667. (Kulak Burun Boğaz Akademisi)

2. Bhattacharyya N, Gubbels SP, Schwartz SR, et al. Clinical Practice Guideline: Benign Paroxysmal Positional Vertigo (Update) – Executive Summary. Otolaryngology–Head and Neck Surgery. 2017;156(3):403-416. doi:10.1177/0194599816689660. (Kulak Burun Boğaz Akademisi)

3. Madrigal J, Manzari L, Figueroa JJ, et al. Understanding Benign Paroxysmal Positional Vertigo (BPPV) and Its Impact on Quality of Life: A Systematic Review. Cureus. 2024;16(6):e63039. doi:10.7759/cureus.63039. (PubMed Central (PMC))

4. Pauwels S, Casters L, et al. Several components of postural control are affected by benign paroxysmal positional vertigo but improve after particle-repositioning maneuvers: A systematic review and meta-analysis. Clinical Rehabilitation. 2025;39(1):3-22. doi:10.1177/02692155241292662. (PubMed Central (PMC))

5. Benign paroxysmal positional vertigo: a systematic review of the effects of comorbidities. Literatür taraması 2019–Haziran 2024 dönemindeki çalışmalar üzerinden gerçekleştirilmiştir. (PubMed Central (PMC))